Вестите за конфликти, како неодамнешните тензии меѓу САД и Иран, често ги „бојат“ светските берзи во црвено. Во такви моменти, сосема е нормално да се запрашате: „Што се случува со мојата пензија и дали моите пари се сигурни?“
Прво и најважно: Вашите средства не се „целосно исчезнати“. Ако видите дека вредноста на вашата сметка малку опаднала во текот на годината, тоа не значи дека парите физички се одлеале некаде. Пензиското штедење е збир од две работи: вашите редовни уплати и приносот од инвестициите. Тој принос е променлив – во некои години е позитивен, во други може да биде негативен, зависно од тоа како се движат цените на пазарот.
За да биде појасно, ајде да замислиме еден пример со сопственик на овоштарник.
Сопственикот купил 100 дрвја круши и планира да ги чува 40 години. Неговата цел е едноставна: да заработува од продажба на круши секоја година, а на крајот да го продаде целиот овоштарник како капитал.
Што ако економијата забави и луѓето почнат да купуваат помалку круши? На прв поглед, сопственикот е во загуба бидејќи цената паѓа. Но, не секогаш се јавува загуба во ваква ситуација.1
Но, дали неговите 100 дрвја исчезнале?
Секако дека не. Дрвјата се сè уште таму. Вистинска загуба би претрпел само ако панично ги продаде дрвјата токму сега, кога цената е најниска. Ако остане смирен, тој не само што ги задржува дрвјата, туку кога економијата ќе се стабилизира, неговиот овоштарник ќе вреди многу повеќе. Дури, во времиња кога цените се ниски, сопственикот може да купи уште повеќе нови садници.
Истото се случува и со пензиските фондови.
Ние сме сопственици на „сметководствени единици“. Не треба да не плаши нивната моментална вредност, бидејќи ние не ги продаваме нашите „дрвја“ денес. Управувањето со ризици во фондовите помага токму во вакви „лоши денови“. Парите не се ставени само на едно место, туку се диверзифицирани во акции, обврзници и депозити. Така, дури и ако еден дел од пазарот паѓа, другиот е тука да ја одржи рамнотежата или да донесе раст.
Најважно е приносот да остане позитивен на долг рок – во оној период од 40 години додека го чувате „овоштарникот“. И домашната и светската економија секогаш ќе минуваат низ фази на подеми и падови. Сепак, сите историски податоци потврдуваат една работа: на долги патеки, пазарите секогаш растат.
Токму затоа, кога станува збор за пензиските фондови, фокусот мора да биде насочен кон иднината. Успехот не треба да се мери само низ една лоша година со негативни приноси, ниту пак само низ една исклучително добра година. Вистинската слика се гледа само ако го набљудуваме целиот временски период во кој штедиме.
[1] Имено, ако тој е вешт и се „хеџирал“ (се заштитил со договор за идна продажба по фиксна цена), тој ќе ги продаде крушите по старата, повисока цена и воопшто нема да го почувствува пазарниот пад. Ако пак немал таква заштита, тогаш навистина е оставен на милост и немилост на пазарот.
На 28-ми февруари САД и Израел започнаа масовни воздушни и ракетни напади врз Иран. Оваа воена операција беше насочена кон воените локации, воздушната одбрана, командни центри и стратешки објекти низ целата земја. Со нападите беше убиен иранскиот врховен лидер, ајатолахот Али Хаменеи, како и други високи безбедносни официјални лица по што беше формирано привремено раководство. Одговорот на Иран беше преку масовни ракетни и напади со дронови врз американски и сојузнички цели во регионот. По нападите, голем дел од воздушниот простор на Блискиот Исток остана затворен, додека Хезболах и други проирански групи се вклучија во ескалацијата преку ракетни напади. ЕУ свика итна седница, предупредувајќи на ризик од поширока војна. Сообрајќајот низ теснецот Хормуз речиси целосно е во прекин, предизвикувајќи застои кои може да имаат сериозни последици врз глобалниот енергетски пазар.
Финансиските пазари реагираа на ситуацијата со пренасочување кон „risk-off“ режим поради загриженост за потенцијален раст на инфлацијата, економско забавување и непредвидливост на конфликтот. Во овој текст ги согледуваме потенцијалните импликации врз финансиските пазари од овој конфликт.
Внатрешни фактори во Иран
Внатрешната состојба во Иран има големо влијание врз насоката на конфликтот. За нов ирански лидер беше избран Моџтаба Хаменеи, син на убиениот долгогодишен лидер на Иран, додека претседателот на САД, Трамп го оцени неговиот избор како неприфатлив. Потенцијална смена на регжимот во Иран би ги намалила ризиците од долготрајно затворање на теснецот Хормуз, иако во овој момент е тешко да се процени колку е веројатно таквото сценарио, додека тековните власти во Иран пружаат силен отпор на американско-израелските напади.
Важноста на Теснецот Хормуз
Подолготрајна блокада на Теснецот Хормуз би предизвикала сериозни глобални економски последици, бидејќи низ него минува околу 20% од светската нафта и втечнет природен гас. Затворањето би ја намалило понудата, би предизвикало нагорен скок на цените на енергенсите и би ги зголемило инфлацијата и ризикот од рецесија.
Најсилно би биле погодени азиските земји (Кина, Индија, Јапонија, Јужна Кореја), кои се многу зависни од увоз на енергија од Блискиот Исток. Глобалната трговија исто така би претрпела поради повисоки трошоци за превоз и осигурување. Покрај нафтата, прекини во снабдувањето со втечнет природен гас, особено од Катар, како и снабдување со други значајни суровини кои поминуваат низ овој теснец, би влијаеле на цените на ѓубрива, храна и индустриски метали. Италија, Белгија и неколку други европски земјисе ранливи поради зависност од катарски LNG.
Доколку блокадата трае подолго од три недели, заливските производители би морале да го намалат производството поради ограничен капацитет за складирање, што би довело до глобален притисок (особено од Кина и европските држави) за повторно отворање на теснецот.
САД би биле најмалку погодени благодарение на високото домашно производство на енергија; ефектите таму би се чувствувале главно преку раст на инфлацијата. Европа, пак, е многу поранлива поради зависноста од увоз и веќе високите енергетски цени, што би можело да доведе до дополнително забавување на растот или потенцијална рецесија.
Разлики од нафтените шокови во 70-тите години на минатиот век
Иако конфликтите на Блискиот Исток влијаат на пазарот, ефектот денес е помал отколку во 1970-тите, бидејќи глобалната понуда на нафта е подиверзифицирана, а ОПЕК има намалено учество во светското производство, додека производството од земји како САД, Бразил и Канада е зголемено. Подобрувањата во инфраструктурата — како нафтоводи кои го заобиколуваат Теснецот Хормуз — и подобрената транспарентност преку сателитско следење и податоци во реално време исто така ја намалија ранливоста на пазарот од нарушувања и конфликти на Блискиот Исток. Дополнително, пазарите веќе ја имаат вклучено во цена значителната резервна производствена способност (spare capacity) на ОПЕК и други производители, што овозможува брзи прилагодувања во понудата и ублажување на ценовните скокови. Оваа резервна способност, заедно со стратешките резерви и диверзифицираните синџири на снабдување, го намалија влијанието на регионалните конфликти врз глобалните цени на нафтата на краток рок.
Пошироки економски и инфлаторни импликации (ризик од рецесија и зголемени инфлациски очекувања)
Растот на цените на нафтата поради конфликтот создава глобални инфлаторни притисоци и ги зголемува трошоците за енергенси, што негативно влијае врз потрошувачите и бизнисите. Ова ја усложнува работата на централните банки во контролирањето на инфлацијата и може да стане поголем економски ризик доколку високите цени се задржат подолго време.
Европа, која силно зависи од увозот на нафта и има анемичен економски раст, е особено ранлива, додека во САД ефектите би биле помали, но и таму високите цени би ја намалиле куповната моќ на потрошувачите.
Долготрајна ескалација на конфликтот и нарушувања во снабдувањето од Персискиот Залив би можеле дополнително да ги зголемат инфлациските очекувања и да создадат нестабилност на обврзничките пазари. Во такви услови, централните банки веројатно би го забавиле или одложиле намалувањето на каматните стапки, што може да предизвика дополнителни пазарни корекции.
Како да се заштитат инвестициските портфолија од нафтени шокови
Геополитичките тензии, особено оние поврзани со регионот на Блискиот Исток, несомнено имаат влијание врз цените на нафтата. Ограничен извоз на нафта од Иран и дополнителен раст на цената на нафтата не е во економски интерес на голем број земји. Покрај Иран, која би претрпела големи загуби од намален извоз на нафта, растот на цената на нафтата не одговара ниту на заливските земји кои извезуваат нафта, но и увезуваат голем број прехранбени продукти преку Теснецот Хормуз, ниту на Кина и европските држави, како најголеми економии увозници на нафта.
Пазарите на инструментите со фиксен доход би биле негативно погодени од потенцијален раст на цената на нафтата и зголемување на инфлациските очекувања, особено на кратката страна од кривата на приноси. Во песимистичките сценарија, доколку високи цени на нафтата се задржат подолг временски период, повисоките инфлациски премии ќе направат притисок врз каматните стапки кој би се прелеал во повеќе пазарни сегменти, зголемувајќи ги ризиците од надолни системски поместувања. Во такви околности, акциските пазари би можеле да претрпат силна корекција, иако одредени компании од енергетскиот сектор би можеле да излезат како победници во вакви околности.
Иако финансиските пазари генерално имаат ограничена реакција на геополитички настани, потенцијална материјализација на ризиците поврзани со глобалната понуда на нафта може да има значајни и широки негативни последици за глобалната економија, кои би се рефлектирале во пазарните вреднувања предизвикувајќи поголема пазарна корекција. Ваквите ризици по својата природа се системски и каналите на трансмисија вклучуваат повисоки цени на енергенси, повторен раст на стапките на инфлација, промена во монетарната политика на централните банки во насока на поголема рестриктивност, намален економски раст и зголемување на ризиците од стагфлација. Тековно сметаме дека постои средна веројатност за пролонгирано затворање на Теснецот Хормуз, иако извесно е дека геополитичките случувања ќе продолжат да носат неизвесност и пазарна волатилност и во наредниот период.
За заштита на портфолијата адекватно е зголемување на изложеноста кон сегментите каде што се очекувани позитивни ценовни влијанија како: сектор Енергија (Brent, WTI, Natural Gas), благородни метали или валутни хеџови (зголемување на изложеност кон американски долар, швајцарски франк и намалување на изложеност на валути на земји увозници на нафта), Позитивни ценовни влијанија би се очекувале и кај одбранбени компании и компании од индустријата за сајбер-безбедност. Зголемена диверзификација на портфолијата може да се постигне и преку изложеност кон средства кои овозможуваат заштита од инфлација, (изложеност кон недвижности, инфлациски заштитени обврзници (TIPS, глобални inflation-linked bonds итн). Географски, релативно подобри ценовни движења се очекувани кај регионите кои се помалку зависни од увоз на нафта како САД, Канада и земји производители на енергенси во Латинска Америка во однос на европските земји.
