Гласот на членовите и нивните реални потреби од секогаш биле во фокусот на работењето на Сава пензиско друштво. Во време на сè поголемо присуство на дигитални алатки и вештачка интелигенција, друштвото свесно избира поинаков пат – човечки пристап, лична комуникација и градење доверба. Токму од таа определба произлегува новата услуга „Личен пензиски советник“, наменета да ја доближи пензиската тематика до секој поединечен член и да ја направи разбирлива и подостапна.
Прашањето за пензиската сигурност често се доживува како апстрактен систем составен од бројки, законски одредби и далечни датуми. За многумина, пензијата изгледа како нешто што допрва ќе дојде и затоа останува на маргините на секојдневниот интерес. Сепак, јазот помеѓу институционалното управување со пензиските фондови и индивидуалниот член постепено се стеснува. Со воведувањето на услугата „Личен пензиски советник“, Сава пензиско друштво прави значаен исчекор кон разбирливо, подостапно и похумано пензиско осигурување.
Услугата е дизајнирана да ја стави личната комуникација во преден план и да им овозможи на членовите чувство дека имаат реална поддршка за управување и планирање на своите пензиски заштеди. Преку официјалната веб-страница на Сава пензиско друштво, секој член на пензиските фондови може едноставно да ја користи услугата со внесување на својот матичен број (ЕМБГ). За само неколку секунди, системот прикажува кој е неговиот личен пензиски советник, односно стручното лице задолжено за неговата индивидуална пензиска сметка.
Она што ја издвојува оваа услуга е флексибилноста и автономијата што им се нуди на членовите. Наместо пасивно да чекаат информации, тие можат директно да го контактираат својот личен пензиски советник. На тој начин, комуникацијата станува поедноставна, побрза и прилагодена на реалните потреби и динамиката на современиот начин на живот.
Во основата на „Личен пензиски советник“ е концептот на лична грижа и индивидуален пристап. Личниот советник не е само техничка или административна поддршка, туку професионален водич кој им помага на членовите подобро да ги разберат своите пензиски права, личните сметки, акумулацијата на средствата, уплатите на придонеси, остварениот принос од инвестирањето на средствата, како и долгорочните можности за штедење преку доброволното пензиско осигурување. Целта е секој член да добие јасна, целосна и разбирлива слика за сопствената пензиска иднина, без нејасна терминологија и сложени објаснувања.
Примарниот мотив на Сава пензиско друштво е членовите да знаат дека не се сами во овој долгорочен процес. Во време на интензивна дигитализација, кога автоматизираните системи сè почесто го заменуваат личниот контакт, оваа услуга ја враќа човечката димензија и гради доверба преку персонализиран пристап и континуирана комуникација.
Особено значаен аспект е фактот што услугата „Личен пензиски советник“ е целосно бесплатна за сите членови на пензиските фондови. Нема дополнителни трошоци, скриени надоместоци или обврски, што испраќа јасна порака дека пристапот до информации и стручна поддршка, особено кога станува збор за пензиската заштеда и финансиската иднина – треба да биде стандард, а не привилегија.
Со оваа иницијатива, Сава пензиско друштво уште еднаш ја потврдува својата посветеност на транспарентноста, достапноста и долгорочната грижа за финансиската иднина на своите членови, правејќи значаен чекор кон појасен, посигурен и похуман пензиски систем.
Во секојдневните разговори неретко се слуша прашањето: „Колкава камата нуди пензискиот фонд?“
Прашањето не е изненадувачко. Со оглед на историјата, големината, улогата и значењето на банките во подолг временски период, кога се зборува за вложувања очекувано е да се појави асоцирање на депозити, каде каматата е однапред утврдена варијабла.
Но, пензиските фондови, кај нас и во светот, работат на поинаков начин и затоа е важно да знаеме што точно значат камата, дивиденда и принос и зошто станува збор за сосема различни поими.
Каматата[1] е надоместок кој го добивате затоа што банката прибраните депозити ги користи за свои деловни цели, во најголем дел, за пласмани во кредити. Фиксната камата е познат и широко прифатен поим кога се зборува за депозити. Кај варијабилната камата (вообичаено присутна кај кредитите) постои однапред дефиниран механизам преку кој што имаме претстава како ќе се пресмета, иако крајниот износ се менува. Тоа е суштината: каматата секогаш произлегува од претходно договорен принцип.
Кога пензиски фонд (или било кој друг инвеститор) директно вложува во акции, добива соодветен дел од сопственоста во компаниите чии акции ги поседува. Тоа право на сопственост му носи и право на дивиденда, доколку компанијата оствари добивка и реши да распредели дел од неа на акционерите.
Кога пензиски фонд (или било кој друг инвеститор) вложува во удели на инвестициски фондови, тој не станува сопственик на поединечните компании вклучени во тие фондови, туку сопственик на удел во самиот фонд. Сепак, токму затоа што инвестицискиот фонд (најчесто Exchange Traded Fund – ETF) поседува акции во компании кои исплаќаат дивиденда, тој ги собира тие дивиденди и потоа, зависно од својата стратегија, или ги реинвестира или ги распределува на своите инвеститори.
Кај пензиските фондови со дефинирани придонеси (defined contribution funds), во кои спаѓаат и домашните пензиски фондови од вториот и третиот столб на капитално финансираниот пензиски систем, не постои договорена камата, ниту фиксна ниту варијабилна. Наместо тоа, фондовите инвестираат во различни класи на инструменти, согласно регулаторно пропишани критериуми, со цел остварување на највисок принос, во интерес на членовите и пензионираните членови. Приносот го вклучува сето она што го носи инвестирањето:
дивидендите кои ги исплаќаат компаниите,
каматите од вложувањата во депозити,
купонските камати од обврзници,
промените во вредноста на самите вложувања,
промените во вредноста на валутата на странските вложувања
надоместоците кои се наплатуваат и трошоците директно поврзани со инвестирањето.
За сите елементи од приносот кој го остваруваат пензиските фондови, членството може да се информира преку јавно достапни информации кои редовно се објавуваат од страна на пензиските друштва.
Приносот е резултат на професионално управување, пазарни услови и регулаторни правила. Пензиските друштва и регулаторот МАПАС, водејќи се од дел од основните принципи на системот, транспарентноста во работењето и безбедноста на средствата, обезбедуваат целосна контрола на процесот на инвестирање, но и редовно известување и објавување на резултатите од инвестирањето.
Податоците за остварениот принос на пензиските фондови секогаш може да се најдат на официјалната страница на МАПАС: како и на веб страните на секое од пензиските друштва.Секако, се објавуваат и наплaтуваните надоместоци од пензиските друштва за периодот за кој е објавен приносот. Вредноста на сметководствената единица пак дава информација колкава е вредноста на 100те денари вложени на почетокот од функционирањето на фондот.
Тука е важно да се потенцира дека прикажаните податоци за периоди подолги од една година се сведени на годишно ниво (ануализирани). Исто така, важно е да се напомене и дека пензиските фондови кај нас се единствени институционални инвеститори кои објавуваат и реални стапки на принос.
За членовите на Отворен задолжителен пензиски фонд Сава пензиски фонд и Отворен доброволен пензиски фонд Сава пензија плус, во мобилната апликација Сава Пензиско План достапни се податоци како за нето приливите на личната сметка, така и за состојбата на пензиската заштеда. Разликата е всушност резултатот од управувањето со портфолиото на соодветниот пензиски фонд и е релевантна за проценка во подолг временски период, имајќи предвид дека пензиските фондови се долгорочни инвеститори, кои носат и имплементираат одлуки низ различни фази од деловниот и пазарниот циклус.
Сава пензиско друштво стои на располагање за сите прашања поврзани со капитално финансираното пензиско осигурување. Побарајте нѐ 🙂
[1] Кога станува збор за камата од обврзници, важно е да се направи разлика во природата на периодичните парични приливи кои пензиските фондови ги добиваат од вложувањата во домашни обврзници, зависно од тоа дали истите се континуирани (bullet bonds) или структурни (amortizing bonds). Кај bullet обврзниците периодично се исплаќа/добива само купонска камата, а целата главнина се враќа на крајот на доспевањето. Кај amortizing обврзниците, пак, секоја исплата вклучува и камата и дел од главнината, па каматата се пресметува врз постепено намалувачка основа (основата се намалува бидејќи главнината се отплаќа во секоја рата).
Портфолијата на пензиските фондови во нашата земја имаат средна ризичност која во голема мера е дефинирана од законската и регулаторната рамка во која функционираат. Така, средствата на пензиските фондови во висок процент можат да бидат инвестирани во ниско ризични инструменти како државни обврзници, додека максималната изложеност кон поризични инструменти како акции и инвестициски фондови издадени надвор од земјата е ограничена на 30% од вкупното портфолио. Притоа, издавачите на акции и управувачите со инвестициски фондови, како и самите фондови треба да доаѓаат од развиени земји (земји-членки на ЕУ или ОЕЦД) и да исполнуваат високи услови за квалитет, како висок кредитен рејтинг или високи нивоа на пазарна капитализација или средства под управување.
Како да се оствари повисок принос за идните пензионери а истовремено соодветно да се управува со ризичноста на портфолијата на пензиските фондови, односно да не се презема превисок ризик? Одговорот на ова прашање се наоѓа во концептот на мултифондови, односно фондови поврзани со животниот циклус.
Мултифонд е инвестициска структура која нуди повеќе основни фондови во рамките на еден производ. Притоа, инвеститорите можат да ги распределат своите средства во различни подфондови врз основа на нивната толеранција на ризик и цели.
Мултифондот комбинира различни подфондови со цел распределување на ризикот. Притоа, инвеститорите можат да изберат подфонд чија инвестициска стратегија е најадекватна согласно нивната подготвеност за преземање ризик или да се префрлаат помеѓу подфондовите. Во однос на нивоата на ризик, овие подфондови вообичаено се категоризираат во конзервативни, балансирани и агресивни фондови.
Тесно поврзани со концептот на мултифондови претставуваат т.н. фондови поврзани со животниот циклус (анг.life cycle funds). Кај овие фондови, распределбата на средства се прилагодува автоматски со текот на времето врз основа на возраста на инвеститорот.
За да се разбере идејата позади фондовите поврзани со животниот циклус, важно е да се разбере концептот на временска диверзификација на парите.
Временската диверзификација се однесува на верувањето дека колку подолго држите една инвестиција, толку помалку ризична станува, бидејќи краткорочната нестабилност на приносите има тенденција да се измазнува со текот на времето.
Односно, во кратки временски периоди, приносите на инструментите можат силно да флуктуираат. Но, низ долг временски период, на пример повеќе декади, просечниот принос на една инвестиција има тенденција да конвергира кон долгорочниот очекуван принос. Дополнително, ефектот на сложена каматна стапка (compound interest rate), односно вкаматување на каматата дополнително овозможува да се компензираат краткорочните загуби.
Временската диверзификација и фондовите поврзани со животниот циклус се тесно конектирани бидејќи фондовите поврзани со животниот циклус се дизајнирани околу принципот дека ризикот треба да се намалува со намалувањето на инвестицискиот хоризонт на членот. Ова апликативно значи дека кога еден член на пензиски фонд е помлад (има подолг инвестициски хоризонт), тој може да преземе поголем ризик (да биде дел од фонд со поголема изложеност кон акции и акциски инвестициски фондови), а како што членот се приближува кон пензионирање (намалување на инвестицискиот хоризонт), тој треба да ја намали изложеноста кон ризик (да биде дел од фонд со поголема изложеност кон обврзници или готовина).
Фондовите поврзани со животниот циклус ја операционализираат временската диверзификација преку усогласување на ризикот со временскиот хоризонт на членот:
Подолг инвестициски хоризонт => Повеќе време => поголема толеранција на ризик
Пократок инвестициски хоризонт => Помалку време => помала толеранција на ризик
Генерално, фондовите поврзани со животниот циклус можат да се поделат во три главни подфондови:
Растечки/агресивен фонд – се поврзува со рана фаза на членовите. Помлади членови со подолг инвестициски хоризонт. Кај овој подфонд алокацијата кон акции е повисока и истиот има повисока ризичност, односно поголема нестабилност на приносите, но и повисоки очекувани приноси. Временската диверзификација го прави ова прифатливо бидејќи временскиот период е доволен за средствата на еден член да се опорават од потенцијални значајни падови.
Балансиран фонд – се поврзува со средна фаза на членовите. Овој подфонд има членови кои имаат пократок инвестициски хоризонт од членовите во агресивниот фонд и истиот има поумерен пристап во својата инвестициска политика, односно поголема изложеност кон понеризични инструменти (обврзници) и помала изложеност кон поризични инструменти (акции).
Конзервативен фонд – се поврзува со доцна фаза на членовите (период кој е близу пензионирањето). Кај овој подфонд алокацијата кон обврзници и готовина е висока и истиот има ниска ризичност, односно мала нестабилност на приносите, но и пониски очекувани приноси. Целта е да се зачува куповната моќ на средствата истовремено избегнувајќи го ризикот од потенцијални значајни падови на нивната вредност.
Во услови на постоење на повеќестолбен пензиски систем и капитално финансирано пензиско осигурување, концептот на мултифондови, односно фондови поврзани со животниот циклус, е логичен понатамошен чекор во градењето на стабилен и одржлив систем бидејќи овозможува поголеми приноси, односно поголем раст на средствата на идните пензионери истовремено водејќи сметка за ризичноста на портфолијата на пензиските фондови.
Кога се работи за инвестирањето, особено за инвестиции во финансиски инструменти, еден од главните параметри при инвестиционото одлучување е очекуваниот принос. Несомнено, доколку приносот кој го очекуваме од една инвестиција е еднаков или повисок од приносот кој што посакуваме да го оствариме во одреден временски период, тогаш таа инвестиција би била прифатлива за нас како индивидуални инвеститори.
Сепак, ниедно инвестирање не е без ризик. Иако ризиците најчесто не се главен фокус на инвеститорите, сепак истите се неизоставен дел при инвестиционото одлучување. Постојат голем број ризици релевантни при носење на една инвестициона одлука, но подолу ќе издвоиме неколку основни ризици кои секој индивидуален инвеститор би требало да ги има предвид при носење на одлука за инвестирање во одреден финансиски инструмент. Имено, еден индивидуален инвеститор при носењето на одлука за инвестирање треба да има свесност дека цените на финансиските инструменти се нестабилни и дека може да растат, но и да опаѓаат – и тоа со различен интензитет, зависно од видот на инструментот. Исто така, еден индивидуален инвеститор кога одлучува да инвестира средства во одредена инвестиција, треба да има свесност дека во одреден временски период, постои веројатност (која може да биде незначително мала, но и незанемарливо висока), дека може да има значајна загуба на сопствениот вложен капитал. Ултимативно, еден индивидуален инвеститор треба да има свесност дека постои ризик да не ги оствари своите лични финансиски цели врз основа на кои ги донесува своите инвестициски одлуки. Подолу кратко појаснување за секој од овие ризици:
Нестабилност на цените на финансиските инструменти – ризикот од пазарна нестабилност или т.н. пазарна волатилност се однесува на флуктациите во вредноста и приносите на една инвестиција со текот на времето и во себе ја опфаќа веројатноста дека вредноста на една инвестиција може да опадне како резултат на промени во економските услови, специфики карактеристични за издавачот на финансискиот инструмент или промени во пазарните услови. Овој ризик ги опфаќа сите класи на финансиски инструменти, иако самите класи на финансиски инструменти може меѓусебно значително да се разликуваат според интензитетот на флуктација на пазарните цени помеѓу финансиските инструменти кои се дел од една класа
Значаен пад на вредноста на одредена инвестиција – ризикот од значаен пад на вредноста на одредена инвестиција се однесува на доживување загуби во одреден временски период поради значајно намалување на вредноста на инвестицијата. Овој ризик може да се согледа квантитативно преку разликата помеѓу максималната вредност на една инвестиција и нејзината најниска точка за време на пад на финансиските пазари, односно при пазарна корекција. Овој ризик е познат како ризик од значајно повлекување на капиталот и всушност не претставува реализирана загуба за еден инвеститор, туку пад на вредноста на инвестираните средства. Сепак, доколку индивидуалниот инвеститор се одлучи да го продаде финансискиот инструмент или инвестицијата која има значајно намалување на вредноста, инвеститорот би реализирал загуба.
Ризик од неостварување на личните финансиски цели – овој ризик се однесува на можноста еден инвеститор да не ги оствари своите лични финансиски цели, која може да дојде како резултат на повеќе фактори: реализиран понизок принос од очекуваниот принос од одредена инвестиција, влошени економски услови, силни пазарни корекции или недоволно вложен капитал за остварување на посакуваните финансиски цели.
Основна алатка за намалување на влијанието на ризикот од ценовна нестабилност и ризикот од значајно повлекување на капиталот е адекватна диверзификација на инвестициите низ различни класи на инструменти. Иако диверзификацијата не може целосно да ги елиминира овие ризици, со оглед на зголемувањето на корелацијата помеѓу различните класи на инструменти за време на системски корекции, истата може да ги ограничи падовите и да ја намали силината на надолните корекции на ниво на вкупно лично портфолио.
Во однос на последниот ризик, иако по својата природа е долгорочен, сепак важно е да се напомене дека навременото финансиско планирање може да придонесе за намалување на овој ризик. Притоа, имањето на основни финансиски познавања и адекватното управување со личните финансии се основа за остварување на финансиските цели на една индивидуа. Личните финансиски цели може да бидат различни по својата природа, може да бидат краткорочни или долгорочни и инвестициските одлуки поврзани со нив мора адекватно да го рефлектираат временскиот хоризонт на располагање, финансиските приливи на индивидуата, личната аверзија или склоност кон преземање ризик, како и останати фактори како што се возраста на поединецот, даночните аспекти, акумулираниот капитал итн.
За подобро да го илустрираме погоре наведеното на едноставен начин, ќе земеме еден пример за лична финансиска цел: Задржување на стандардот на живеење во периодот на пензионирање преку обезбедување на соодветни финансиски приливи. За еден поединец адекватно и навремено да се позиционира за остварување на оваа финансиска цел, треба да преземе соодветни чекори кои вклучуваат адекватни финансиски и инвестициски одлуки. Имено, треба да има познавање од поставеноста на пензискиот систем во земјата, но и свесност дека износот на идната пензија е тесно поврзан со работниот стаж и нивото на примања. Доколку е член на вториот столб, може лесно да провери колку средства наменети за пензија има акумулирано на својата индивидуална сметка. Исто така, постоењето на трет пензиски столб во нашата земја – доброволно пензиско осигурување му овозможува на поединецот да преземе активни чекори кон остварување на оваа лична финансиска цел преку редовно уплаќање на средства во доброволен пензиски фонд. Овие средства понатаму се инвестираат со што се овозможува зачувување на куповната моќ на истите и остварување на дополнителен принос за поединецот. Возраста на поединецот исто така е важна за адекватно инвестициско одлучување. Имено доколку поединецот има подолг период до пенизонирање, доволен може да биде понизок износ на редовни месечни уплати за остварување на посакуваната цел. Доколку периодот до пензионирање на поединецот е пократок, може да се потребни повисоки износи на уплати за да ја оствари посакуваната финансиска цел.
Мудрите инвестициски одлуки секогаш се резултат на соодветна информираност и финансиско познавање, имајќи ја предвид целосната слика на личните финансии и личните финансиски цели и истите не базираат на ад хок одлуки или ветувања за брза заработка, туку секогаш ги земаат предвид очекуваните приноси, ризиците, очекуваните приливи, временскиот хоризонт, даночните аспекти, личните преференции и останати фактори релевантни за еден поединец.
Дали знаевте дека постои пазар вреден повеќе од 1 трилион долари кој повеќе или помалку влијае на вашата хипотека, вашата работа, вашите инвестиции, па дури и на цената на криптовалутите? Многу луѓе не знаат како функционира овој пазар или дури што претставува. И не, тоа не е берзата. Не е ни пазарот на криптовалути. Тоа е пазарот на обврзници, и тој е најважниот дел од глобалниот финансиски систем.
Па, што е обврзница? Замислете вака. Започнувате бизнис. Имате одлична бизнис идеја, совршен бизнис план. Имате енергија и страст, но немате пари за да започнете. Што правите? Позајмувате од некој што има пари и му ветувате дека не само што ќе му ги вратите, туку и дека ќе му платите малку повеќе. Тоа „малку повеќе“ се нарекува камата, а каналот кој ги поврзува двете страни најчесто се банките. Луѓето и бизнисите често позајмуваат пари. Но, како и луѓето и компаниите, така и владите позајмуваат пари. Кога некоја влада сака да позајми пари, таа тоа го прави преку издавање обврзници. Тоа ги прави позајмувачи или издавачи на обврзници, а инвеститорот е заемодавачот.
Владите секогаш трошат пари на разни работи, од инфраструктура до војска, до здравство. Но државното трошење има и секундарна корист, односно ја стимулира економијата преку создавање работни места и зголемување на продуктивноста на граѓаните и бизнисите, бидејќи продуктивните граѓани и бизниси создаваат даночни приходи. Најголемиот дел од приходите на владата доаѓаат од даноци и придонеси, но владите обично трошат многу повеќе отколку што собираат во приходи. Разликата помеѓу тоа што трошат и што собираат се нарекува буџетски дефицит. Секоја година кога владата троши повеќе отколку што собира, го зголемува вкупниот државен долг, кој претставува вкупен износ што владата го должи од сите нејзини минати задолжувања.
Во графиконот е прикажан државниот и јавниот долг на нашата држава. Во вториот квартал од 2025 година, вкупниот државен долг на Република Северна Македонија изнесува 8.5 милијарди евра. Од друга страна пак, вкупниот државен долг на САД изнесува неверојатни 36.7 трилиони долари. Па, од каде доаѓаат тие дополнителни пари?
Владата ги позајмува тие пари од јавноста преку издавање обврзници. Кога Владата има потреба од пари, Министерството за финансии организира аукција, продавајќи обврзници на инвеститори од домашниот и странскиот пазар. Овие обврзници обично ги купуваат пензиски фондови (провери портфолио на Сава пензиски фонд и Сава пензија плус), банки, осигурителни компании, па дури и странски влади. Инвеститорите купуваат обврзници затоа што државните обврзници се сметаат за едни од најбезбедните финансиски и нефинансиски инвестиции. Зошто е тоа така? Бидејќи, ако Македонија, Обединетото Кралство, а особено САД, некогаш не ги вратат своите долгови, што значи дека би банкротирале и не би можеле да ги отплатат, тоа хипотетички би можело да биде крах системот во кој живееме и дејствуваме.
Што значат поимите поврзани со обврзниците? Главнина (principal) значи износот што се инвестира или позајмува. Купон е каматата или процентот што ќе го добиете на таа обврзница годишно. Рок на достасување (maturity) означува кога заемиот истекува или колку време треба да помине до враќање на парите на инвеститорот. А принос (yield) е добивката (профитот) што инвеститорот ја добива од обврзницата. Последниот поим односно приносот е значаен показател за економскиот циклус и овој аспект ќе биде објаснет во друг текст кој наскоро ќе биде објавен.
Приносот се разликува од купонот затоа што цената на обврзницата може да се промени, што влијае на реалниот профит од купувањето на обврзница. Цената на обврзницата може да варира, но купонот или процентот секогаш остануваат исти. Затоа приносот може да се менува во зависност од цената на обврзницата, која постојано се менува. Ако цената на обврзницата падне, приносот расте, а ако цената расте, приносот паѓа. Може да заклучиме дека цената на обврзницата и приносот (price and yield) се обратнопропорционални, односно се движат обратно.
Па како се определуваат цените на обврзниците? Владата ги продава обврзниците на аукции според утврден распоред, неделно или месечно, зависно од рокот на достасување, и приносот на аукцијата зависи од тоа колку побарувачка има за тие обврзници. Ова се нарекува примарен пазар. Кога новите државни обврзници се продаваат на примарниот пазар, приносот по кој се продаваат станува референтен. Инвеститорите на секундарниот пазар потоа ја користат таа цена за да ја преоценат вредноста на сличните обврзници што веќе се во оптек.
Инвеститорите постојано купуваат и продаваат обврзници на секундарниот пазар врз основа на тоа што мислат дека ќе се случува со каматните стапки, дали ќе растат или ќе паѓаат, дали економијата ќе се забрза или забави, дали инфлацијата ќе расте или ќе опаѓа. Овие прашања го одредуваат приносот што за нив како инвеститори е прифатлив. Тоа значи дека пазарните каматни стапки се всушност приносот што глобалните инвеститори во обврзници го бараат во тој момент. Сето тоа се заснова на нивните очекувања за иднината. Ако пазарните камати се зголемат, тоа значи дека и трошоците за задолжување на владата растат. Тоа значи и дека каматата што владата мора да ја плати на својот долг расте.
Буџетските дефицити до одредена граница се добра финансиска одлука на владите низ светот, се додека нивото на државен долг е на одржливо ниво и не ја премина границата на ризик од солвентност. Владите низ светот, а особено владата на САД која има особено голем државен долг и е добар пример за објаснување на ефектот на каматната стапка на обврзниците, за да може да ги плати јавните услуги и истовремено да го отплаќа долгот и каматите, зема сѐ повеќе заеми. Па како сето ова влијае на берзата? Како што спомнав претходно, обврзниците се многу безбедна инвестиција бидејќи, освен ако владата на САД не банкротира, мора да ви го врати вложеното со камата. Акциите, од друга страна, се поризични. Акција претставува мал дел од сопственост во компанија. Ако цената на акцијата падне поради било која причина, и вашата инвестиција ќе падне со неа. Ако инвеститорот има избор меѓу обврзница со камата од 5%, која е загарантирана, и акција со иста вредност, која е многу поризична, попаметно и побезбедно е да ја избере обврзницата. Таа каматна стапка за државните обврзници се нарекува безризична стапка. Разликата помеѓу очекуваниот принос од берзата (акциите) и каматата на државните обврзници се нарекува премија за ризик на капитал (equity risk premium или ERP). Кога приносите на обврзниците растат, таа премија се намалува и инвеститорите почнуваат да продаваат акции кои стануваат помалку атрактивни од обврзниците. Сличен концепт постои и во самиот пазар на обврзници.
Пазарот на обврзници не е само огледало на економијата, тој исто така ја обликува, бидејќи кога каматните стапки растат, целата економија забавува.
Приватниот долг денес е длабоко интегриран во институционалните портфолија ширум светот, каде средствата под управување веќе надминаа 1,7 трилиони долари и се очекува да достигнат 2,5 трилиони до 2028 година. Оваа класа на средства доби поттик од регулаторните ограничувања на банките, продолжениот период на ниски каматни стапки и експанзијата на приватните капитални трансакции. Може да се каже дека приватниот кредит беше добра опција за инвеститорите, бидејќи методично обезбедуваше дополнителна премија над ликвидниот кредит, помала пазарна волатилност и договорени готовински текови. Во исто време, комбинацијата од брзи приливи на капитал, растечки левериџ и нецелосно транспарентни методи на вреднување предизвика загриженост дека пазарот покажува рани знаци на меур кој на крајот би се распрснал.
Структурната промена започна по 2008 година, кога Basel III и подоцнежните регулаторни рамки беа строги кон банките во однос на кредитирањето со повисоки капитални трошоци, особено за заемите со левериџ и изложеност кон средниот пазар. Приватните кредитни фондови привлекоа внимание со понуда на unitranche структури, второ-заложни инструменти и мезанински транши кои носеа многу повисоки приноси од синдицираниот пазар на заеми. Просечните левериџ мултипликатори кај спонзорираните договори се зголемија од околу 4.5x EBITDA во 2010 година до 6.0–7.0x во последните години, со некои трансакции кои надминуваат 8.0x ако се вклучат PIK опции и преференцијални акции. Како последица, овие нивоа на левериџ значително ја ослабуваат отпорноста на должниците во случај на стрес.
Покрај приливот на капитал, слабите кредитни стандарди беа голем фактор. Структурите со лабави договорни обврски, кои ретко се гледаа на приватните пазари, значително се зголемија, што доведе до намалена способност на кредиторите да интервенираат во рана фаза. Индикаторите за покриеност на долгот беа компресирани со растот на каматните стапки, а повеќе должници работат со EBITDA-покриеност на камати под 1.5x, што историски е поврзано со повисоки стапки на банкротства. Сепак, бидејќи приватните заеми се вреднуваат преку интерни модели, а не преку пазарни цени, овие тешкотии не се веднаш видливи кај вредноста на нето-средствата.
Од 2022 година, брзото затегнување на монетарната политика претставува огромен предизвик. Повеќето приватни заеми, односно околу 70–90% од нив се со променлива каматна стапка, па должниците имаат значително зголемување на готовинските каматни трошоци. Компаниите со висок долг и мала ценовна моќ се погодени со компресија на маржите и намалување на слободниот готовински тек. Дополнително, ризикот од рефинансирање расте. Голем број заеми ќе доспеат во 2025 и 2026 година, а рефинансирањето со сегашните спредови и основни стапки може да резултира со зголемување на приносите за 300–500 базични поени. Ова ја зголемува веројатноста за модификации, PIK избори или реструктурирани договори за размена.
Друга структурна слабост лежи во концентрацијата на ризик. Средните пазарни должници, обично со $10–100 милиони EBITDA, немаат диверзификација и ликвидност како големите корпорации. Секторските изложености се нерамномерни, со големи алокации во софтвер, здравствени услуги, деловни услуги и комерцијални недвижности. Особено последните се ранливи: цените на канцелариските простории значително паднаа, а приватните кредитори кои ја презедоа улогата на банките се соочуваат со проблем на деградирани вредности на колатерал. Иако unitranche инструментите ја поедноставуваат капиталната структура, тие можат да донесат бинарни исходи на загуба, бидејќи комбинираат сениорски и субординирани ризици во една транша.
Во случај приватниот пазар на долг да помине низ корекција, тоа најверојатно би се манифестирало преку зголемени стапки на неисполнувања, намалени вредности на наплата и NAV отписи, наместо преку системски шок. Историски, просечните наплати за сениорски обезбедени заеми се меѓу 60 и 70%, но кај приватниот кредит, каде документацијата е прилагодена и колатералот е помалку ликвиден, тие можат да бидат значително пониски. Фондови со периодични прозорци на ликвидност може да се соочат со притисоци за откуп и да мораат да прибегнат кон продажба на средства или блокирање, што може да создаде маѓепсан круг во кој падот на вредностите ја намалува довербата на инвеститорите и дополнително ја стеснува ликвидноста.
Иако приватниот долг не се појавува директно на билансите на банките, системот е сепак меѓусебно поврзан. Банките обезбедуваат кредитни линии за претплата, NAV инструменти и левериџ за приватните кредитни фондови. Затоа, стресот во приватните портфолија може индиректно да влијае врз изложеноста на банките. Институционалните инвеститори, главно пензиски фондови и осигурителни компании, може да одлучат да се ребалансираат од неликвидни средства ако перформансите не се задоволителни, со што влијаат врз алокацијата на приватните пазари. Намалувањето на приватните капитални трансакции, пак, ќе ја забави побарувачката за нови заеми, со што ќе се намали кредитната достапност за задолжените компании.
По турбулентната 2025 година обележана со трговски нарушувања и политичка неизвесност, се предвидува глобалниот раст да се стабилизира во 2026 година. Падот на каматните стапки и закрепнувањето на јавните пазари создаваат поволни услови за приватниот долг, при што склучувањето договори повторно добива замав низ САД, Европа и Азија. Во САД, силната достапност на кредит и инфраструктурните можности поврзани со технологијата и енергетската транзиција се очекува да ја поттикнат активноста. Европа има корист од пониските стапки и повторното појавување на мегадоговори, додека стратегиите за средниот пазар продолжуваат да бидат главна сила. Во Азија, демографскиот раст и корпоративните реформи го поттикнуваат инвестирањето, при што Индија и Јапонија се појавуваат како регионални лидери.
Приватниот кредит долго време беше извор на стабилни приноси за инвеститорите, но пазарот сега влегува во фаза каде изборот на менаџери, конструкцијата на портфолија и калибрацијата на ризични модели се многу поважни отколку за време на фазата на раст. Инвестициските одлуки треба да се фокусираат на квалитетот на проценката на ризик, секторската концентрација, чувствителноста на каматните стапки и релевантноста на методите за вреднување. Наредните години ќе бидат тест за отпорноста на должниците и кредибилитетот на приватните кредитни оценки. Исходот од оваа епизода, било контролирана нормализација или порадикално преоценување, зависи од тоа колку ефективно менаџерите ќе ги идентификуваат и управуваат новите ризици. Една работа е сигурна, а тоа е дека профилот на принос прилагоден на ризикот кај приватниот долг се менува, со што инвеститорите мора да реагираат соодветно.
*Напомена: Согласно позитивните законски прописи, пензиските фондови управувани од Сава пензиско друштво а.д. Скопје тековно немаат изложеност кон приватен долг.
Кога луѓето првпат ќе го слушнат зборот „пензија“, тоа често изгледа далечно, апстрактно и речиси неважно за сегашниот момент. Од таа перспектива, пензионирањето е нешто што доаѓа после неколку децении, а итноста на денешните трошоци, амбиции и задоволства лесно може да ја засени идејата за штедење. Сепак, суштината на пензиската заштеда лежи во долгорочниот аспект. Не се работи за тоа колку ќе одвоиме денес или утре, туку за тоа како придонесите и заштедите растат, се оплодуваат и се трансформираат низ годините и децениите. Разбирањето на оваа долгорочна перспектива е клучно за финансиска сигурност и мир во подоцнежниот дел од животот.
Долгиот рок е важен во штедењето поради инвестирањето. Инвестирањето е тивката сила што претвора скромни, редовни придонеси во значителна заштеда со текот на времето. Замислете дека садите дрво. Во првите неколку години растот изгледа бавен и речиси незабележлив. Но, како што минуваат годините, дрвото станува поцврсто, повисоко и поотпорно. Пензиската заштеда функционира на сличен начин. Колку порано започнете, толку повеќе време има вашата заштеда да расте, а позитивниот ефект од инвестирањето постојано се зголемува. Мал придонес направен во дваесеттите години може да вреди многу повеќе од голем придонес направен во четириесеттите, едноставно поради подолгиот инвестициски хоризонт.
Уште една причина зошто долгорочноста е толку клучна во пензиската заштеда е неизбежноста на пазарните флуктуации. Финансиските пазари растат и паѓаат, понекогаш драматично и искушението е да се реагира емотивно на краткорочната нестабилност. Но, пензиите не се наменети за краток рок. Тие мора да се отпорни на различни несакани настани, да преживеат падови и да остварат корист од закрепнувањата. Со тоа што го ставаме фокусот на долгорочниот хоризонтот, а не на движењата во блиска иднина и дозволуваме на нашата заштеда да го оствари она за што е создадена, односно да расте стабилно со текот на времето. Историјата покажала дека пазарите на капитал ја наградуваат трпеливоста.
Долгорочното размислување исто така го менува начинот на кој гледаме на ризикот. На краток рок ризикот изгледа заканувачки, како ненадејно намалување на вредноста на заштедата или неочекувана економска криза. Но низ децениите, ризикот станува управлив, па дури и корисен. Инвестициите во инструменти со повисок ризик како акции, вообичаено носат повисоки приноси на долг рок, а со тоа заземаат посебна улога во инвестирањето на пензиските заштеди. Фокусирајќи се на долг рок, штедачите можат да си дозволат да преземат поголем ризик на почетокот од своите кариери, знаејќи дека имаат доволно време за покривање на повремени надолни движења, а трпението ќе ги награди со поголем раст. Затоа пензиските фондови често алоцираат значителен дел од средствата на помладите членови во акции и потоа постепено ги префрлаат кон пласмани со понизок очекуван ризик како што се приближува пензионирањето.
Покрај добивките од инвестирањето како награда за преземениот ризик, долгорочноста во пензиската заштеда има и психолошка димензија. Таа бара дисциплина, конзистентност и подготвеност да се стави иднината пред моменталните желби. Ова не е секогаш лесно. Животот носи голем број потреби, како станбено прашање, образование, семејство, патувања и притоа штедењето за пензија може да изгледа како жртва. Но ако ја формулираме пензиската заштеда како инвестиција во финансиска слобода, независност и достоинство подоцна во животот, долгорочната перспектива станува многу попривлечна. Не се работи за тоа да си ги одземеме задоволствата денес, туку се работи за тоа да обезбедиме доволно средства за живот во постабилни услови утре.
Долгорочноста е важна и за политиката и општеството. Пензиските системи, јавни или приватни, се потпираат на принципот на редовно и стабилно издвојување од доход низ целиот работен век. Кога ја занемаруваме долгорочноста, последиците се шират и создаваат притисок врз социјалните системи и идните генерации. Со прифаќање на долгорочното штедење, не само што си ја обезбедуваме сопствена финансиска иднина, туку придонесуваме и за стабилноста на поширокиот систем. Тоа е колективен напор изграден врз индивидуална дисциплина.
На крајот, пензиската заштеда не е само бројка на хартија, а долгорочноста во пензиското штедење не е само финансиски концепт. Тоа е и филозофија. Таа не учи на трпеливост во свет опседнат со непосредност, предвидливост во култура водена од моментално задоволство и отпорност во услови на неизвесност. Таа не потсетува дека ефектите од изборите што ги правиме денес ќе ги чувствуваме низ децениите кои следат, обликувајќи го квалитетот на нашиот живот кога работниот век ќе биде зад нас, а времето ќе биде целосно наше за да го уживаме.
Затоа, иако може да изгледа примамливо да го сметаме пензиското штедење како нешто за што ќе се грижиме подоцна, вистината е дека „подоцна“ целосно зависи од тоа што правиме сега. Долгорочноста не е далечен хоризонт, таа започнува денес. Секој придонес, секоја одлука, секој момент во кој покажуваме дисциплина води кон иднина во која финансиската сигурност не е надеж туку реалност.
Живееме во време на промени. Најголемиот број на жители во нашата држава се лица кои се родени во последните декади на 20тиот век. Растени и воспитувани во време на социјализмот, а денес активно работоспособно население во капитализмот. Овие генерации на луѓе целиот свој живот се прилагодуваат на новините кои ги носи времето.
Една од тие промени е и промената или реформата на пензискиот систем. Во време на социјализмот пензискиот систем претставувал суштински дел од социјалната политика на државата, бидејќи имал за цел да обезбеди материјална сигурност и достоинствен живот за граѓаните по завршување на нивниот работен век. Начинот на кој се организирал и финансирал пензискиот систем, зависeл од економскиот модел и од идеолошките вредности на општеството. Во социјалистички систем, пензијата се сметала за колективно право и дел од социјалната правда, додека пак денес таа се третира како резултат на индивидуална работа, уплатените придонеси и остварениот принос од инвестициите. Овие различни пристапи не само што ја одредуваат економската структура на државата, туку и нејзината социјална кохезија и стабилност.
Во Југославија (СФРЈ), како и во другите социјалистички држави, пензискиот систем бил управуван од државата. Тој бил заснован на принципот на меѓугенерациска солидарност, што значи дека тогашните вработени со своите придонеси ги финансирале пензиите на постарите генерации. Сите вработени задолжително плаќале придонеси во државниот фонд, а висината на пензијата се одредувала според бројот на години стаж и просечната плата во последните години од работниот век. За овој период карактеристично е и тоа што демографските предизвици биле во корист на вака поставениот пензиски систем.
Во ова време, пензијата не зависела многу од индивидуалните приноси, туку повеќе од општите државни политики. Од тука и еднаквоста била поважна од економската разлика. На пример, вработен во фабрика и доктор добивале слични пензии, бидејќи идеологијата на системот настојувала да спречи класни разлики. Овој модел имал голема предност во тоа што обезбедувал социјална сигурност за сите, дури и за оние кои немале целосен стаж или високи приходи.
Сепак, социјалистичкиот систем имал и значителни слабости. Бидејќи пензискиот фонд бил дел од државниот буџет, неговата стабилност зависела од економската состојба на земјата. Во 80-тите години, кога Југославија се соочила со економска криза, инфлација и зголемена невработеност, системот започнал да покажува знаци на финансиска неодржливост. Бројот на пензионери растел побрзо од бројот на активни работници што довело до недостиг на средства и намалување на реалната вредност на пензиите.
Пензискиот систем во Македонија по осамостојувањето во 1990-тите започнува да го чувствува ваквиот товар и започнува со подготовка на реформа која ќе биде најсоодветна за нашата држава. На почетокот на новиот век, македонскиот пензиски систем ја воведува реформата во системот и започнува да функционира како тростолбен пензиски систем кој опфаќа:
Државен пензиски фонд (ПИОСМ) – обезбедува основна социјална сигурност за сите граѓани, брз основа на генерациска солидарност.
Задолжителен пензиски фонд – секој вработен има своја пензиска сметка во приватен фонд, каде што неговите средства се акумулираат и истите се инвестираат.
Доброволен пензиски фонд – во кој граѓаните можат дополнително да штедат за повисока пензија.
Ако направиме споредбата помеѓу двата модели може да се забележат неколку суштински разлики:
Пензискиот систем во време на социјализмот нудел сигурност и социјална правда, но страда од неефикасност, низок стимул за работа и финансиска зависност од државата.
Капитално финансираниот пензиски систем овозможува сигурност, флексибилност, повисоки пензии и лична контрола.
Пензискиот систем е огледало на општествената и економската филозофија на една држава. Во социјалистички општества, тој претставувал израз на колективната грижа и идејата за еднаквост, но бил финансиски ранлив и недоволно стимулативен. Во капиталистичките држави, пензијата е резултат на лична иницијатива и пазарна логика, што создава динамика и можности за напредок, но и ризици и нееднаквост.
Искуството на Македонија, како земја која помина од социјалистички кон капиталистички систем и која се соочува со големи демографски предизвици, покажува дека трансформацијата на пензискиот модел бара внимателен баланс меѓу сигурноста и пазарната ефикасност. Пензиските друштва докажуваат дека одржлив пензиски систем е оној кој комбинира државна заштита со индивидуална одговорност, гарантирајќи достоинствен живот за сите генерации.
Сава пензиско друштво а.д. Скопје е првото пензиско друштво во нашата држава кое ја воведе реформата во пензискиот систем и кое денес управува со отворениот задолжителен пензиски фонд „Сава пензиски фонд“ и отворениот доброволен пензиски фонд „Сава пензија плус“ и управува со повеќе од 280.000 сметки на своите членови во двата фонда. Нашата цел е да обезбедиме финансиска сигурност и одржлива иднина за нашите членови, преку раст на вредноста на пензиските заштеди и обезбедување соодветна пензија за нив.
Секој народ на планетата се соочил со фазата на писменоста. Историски гледано, писменоста започнала уште многу одамна. Луѓето цртале во пештерите за да опишат настан или некоја случка за да остане за поколението. Во минатото, луѓето немале печатени книги, пишувале на камени плочи, на книжни свитоци и ракописите се копирале рачно, што било бавен и скап процес. Во 15ти век е создадена првата механичка печатарска преса, со што се овозможило побрзо производство на книги. Со развојот на науката и техниката се јавуваат многу современи алакти за споделување информации и раст на писменоста на кои сме сведоци денес.
Писменоста е основата на комуникацијата, но и олицетворение на културниот идентитет на еден народ. Преку писменоста, човекот, го изразува својот внатрешен свет, учи, се информира и се поврзува со другите. Писменоста е сила за достоинство. Во денешно време, писменоста добива и ново значење. Со развојот на технологијата, се појавуваат нови форми на писменост-дигитална, информатичка, медиумска и така натаму. Сето ова впрочем и значи дека современиот човек треба да биде способен не само да чита, туку и критички да разбира информации од различен карактер.
Недостигот на писменост носи бројни пречки. Необразованите лица, често се соочуваат со потешкотии при вработување, ограничен пристап до информации, па дури и социјална изолација. Реалноста впрочем покажува дека милиони луѓе ширум светот се уште се неписмени. Повеќето од нив се жени и деца, особено од сиромашни и рурални средини. Токму затоа УНЕСКО повикува на подобрување на образовниот систем и полесен пристап до книгите, наставните материјали, но пристап и до дигиталните алатки со што информациите до учениците ќе бидат многу полесни и побрзи.
За финансиската писменост
Во многу далечното минато започнала и финансиската писменост. Размената на стоки и трговијата на големо и мало била присутна, се негувала и растела. Првично, трговците се разменувале со производи, потоа настанале монетите како средство за наплата. Откако се настанати монетите, всушност настанало и штедењето. Во минатото, финансиската писменост била привилегија на богатите. Од размена на стоки, па се до дигитални валути денес, долг е патот на парите низ историјата.
Финансиската писменост е клучна животна вештина која овозможува луѓето да донесуваат информирани и одговорни одлуки за своите пари. Таа опфаќа знаење, вештини и ставови поврзани со управување со личните финансии. Ваквите знаења опфаќаат познавања за основните финансиски концепти, како што се разбирање за временска вредност на парите, каматни стапки, инфлација, диверзификација итн, кои применети, треба да водат кон правилни финансиски одлуки при управувањето со личниот или семејниот буџет. Ова вклучува соодветна проценка и адекватни финансиски одлуки поврзани со штедењето и/или инвестирањето, кредитирањето и обезбедувањето дополнителни финансии, познавање на финансиските продукти кои се нудат на пазарот.
Еден таков финансиски продукт претставува штедењето во доброволен пензиски фонд, кое што на граѓаните им се овозможува да ја надополнат пензијата од првиот и вториот пензиски столб и да си осигураат дополнителни примања за старост. Доброволното издвојување за пензиски заштеди значи свесност за долгорочните процеси во управувањето со финансиите и инвестирање во иднината.
Во нашата земја, за жал финансиската писменост е на релативно ниско ниво. Голем дел од граѓаните не ги разбираат основните финансиски концепти, притоа донесувајќи ризични одлуки како вклучување во понзи шеми или земање кредити по неповолни услови, дополнително нарушувајќи го управувањето со личните финансии.
Финансиската писменост има големо влијание врз индивидуалната и општествената благосостојба. Финансиската писменост треба да започне од воспитувањето на детето во самото семејство. Податоците во форма на пари се одличен начин за едукација на детето и начинот на нивно чување. Нам како родители ни е должност да ги научиме нашите деца дека парите не се трошат веднаш сите и тоа за некоја неполезна работа, туку е соодветно дел да бидат заштедени и инвестирани. На овој начин ќе поттикнеме поголема финансиска дисциплина кај децата. Така, тие кога ќе пораснат ќе ја вкусат благодатта од штедењето и ќе ни бидат благодарни. Ваквата финансиска писменост, што можеме ние како родители да им ја дадеме на децата, може да прерасне во убава навика и да се пренесува од колено на колено. Со тоа сме обезбедиле здрава нација која знае да вреднува и штеди.
Образовните процеси исто така е важно да ги опфатат концепитите на финансиска писменост и управување со личните финансии. Поголемата финансиска дисциплина и зголемената финансиска писменост понатаму во животот ќе придонесат за избегнување на долгови и финансиски проблеми и подобро планирање за иднината (образование, пензија итн.) на детето. На општествено ниво, зголемената финансиска писменост може да придонесе за економска стабилност и намалување на сиромаштијата во земјата.
Учениците разбираат дека писмениот човек е богат со зборови, но и со мудрост и можности. Писменоста е клучот што ги отклучува вратите на знаењето и слободата. Финансиската писменост, во овој контекст, е основа за адекватно управување со личните финансии и столб на личната финансиска независност. Едноставно кажано: Финансиската писменост не треба да се разбере како привилегија, туку како основно знаење кое секој треба да го поседува за да донесува правилни финансиски одлуки.
